Nghề lắm công phu

Không ai nhớ nghề làm trống ở xã Đại Đồng có từ bao giờ, chỉ biết rằng đây là nghề có từ đâu đời, được truyền từ xã Hưng Tây (huyện Hưng Nguyên cũ) và duy trì qua nhiều thế hệ cho đến nay. Trống được làm từ gỗ mít và da trâu, qua bàn tay nhào nặn của những người thợ đã trở thành một dụng cụ không thể thiếu trong các lễ nghi truyền thống, góp phần tạo nên thanh âm của cuộc sống, đồng thời mang lại nguồn thu nhập khá cho người dân nơi đây.

Đến làng trống mùa này, chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp những âm thanh vui tai, tiếng máy cưa xẻ gỗ.Nghề làm trống là nghề thủ công được sản xuất liên tục quanh năm nhưng mỗi độ Tết đến, không khí trong làng lại trở nên hối hả hơn. Trống được đưa đi để kịp giao cho khách phục vụ cho các lễ hội, đình đền trong và ngoài vùng.

Ông Phan Văn Cư (62 tuổi, trú xã Đại Đồng) chia sẻ, bản thân ông làm trống từ thời còn nhỏ nên tích lũy được nhiều kinh nghiệm.Tính đến đời con trai ông Cư, nghề làm trống đã lưu truyền được 9 thế hệ. “Trong các công đoạn làm ra một cái trống hoàn chỉnh thì việc chọn gỗ và làm tang trống là khâu quan trọng quyết định đến thanh âm và độ bền của trống. Tang trống tại xưởng chúng tôi được dùng duy nhất từ loại gỗ mít. So với các loại gỗ khác, trống làm từ gỗ mít có âm thanh hay hơn. Cây mít có tuổi thọ càng già thì tiếng trống kêu đanh và có hồn. Hơn nữa, về hình thức gỗ mít có màu vàng rất đẹp, độ bền cao, không bị cong vênh, nứt vỡ theo thời gian” – ông Cư cho biết.

Để chọn được nguyên liệu gỗ mít ưng ý, cứ vài tháng ông Cư và con trai lại lên đường tìm đến các huyện miền núi của Nghệ An tìm mua. Gỗ mua về được xẻ thành những tấm rộng từ 5-10cm sau đó phơi khô và tiếp tục xẻ thành tang trống có độ cong và độ dày tùy theo kích thước từng quả trống. Nhờ bàn tay tài hoa của người thợ, những thanh tang trống được ghép lại vừa khít với nhau trở thành quả trống tròn và cân xứng.

Theo Anh Tuấn Văn (1989, con trai ông Cư), làm trống phải tính toán kỹ đường kính mặt trống, chiều cao và chu vi thân trống để khi ghép tang đạt độ cân đối. Bởi vậy, đòi hỏi người thợ phải cẩn thận và kinh nghiệm, không thể làm nhanh cho xong. Khi bưng trống, miếng da được kéo căng, đặt khéo léo lên tang trống, sau đó cố định bằng các chốt tre già. Người thợ vừa dẫm lên mặt trống để da giãn đều, vừa dùng búa gõ nhẹ vào các thanh khẳng để néo da. Cứ thế, dẫm - kích - néo lặp đi lặp lại cho đến khi mặt trống căng đều, gõ thử cho tiếng “đanh”. “Nghề này không cho phép cẩu thả. Chỉ cần da không đều, mặt trống nhăn hoặc tang trống lệch là tiếng trống sẽ không vang, không tròn” – anh Văn chia sẻ.

Cũng theo những người thợ nơi đây, để hoàn thiện chiếc trống thì công đoạn làm da và bịt mặt trống rất quan trọng. Da trâu dùng để bịt các loại trống lớn có đường kính từ 80cm trở lên. Da làm trống phải là da còn tươi, không được ướp muối hay bất kỳ loại hóa chất nào, như thế trống mới bền, tiếng trống mới đảm bảo âm vực chuẩn.Sau khi mua về, da trâu, bò được nạo bớt phần mỡ thừa cho đến khi đạt độ dày nhất định. Công đoạn này cũng đòi hỏi người thợ cần có kinh nghiệm nhiều năm mới thực hiện được, bởi vì mỗi vùng da trâu có độ dày mỏng khác nhau, nếu làm mạnh tay có thể dẫn đến hỏng tấm da.

“Việc chọn da trâu cũng cần có bí quyết. Da trâu dùng để bịt trống phải chọn từ những con trâu cái, tuổi thọ già. Lý do, da trâu cái sẽ dai và mềm hơn da trâu đực nên sẽ có độ bền và âm thanh tốt nhất. Câu ca “da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều” phản ánh đặc trưng âm thanh của những chiếc trống được làm tại đây” – ông Cư cho biết thêm.

Phát huy nghề truyền thống

Hiện nay, các cơ sở tại xã Đại Đồng, Nghệ An sản xuất nhiều loại trống với kích cỡ khác nhau. Trống được sử dụng trong nhà thờ họ, trường học, di tích đến trống chầu, trống lễ hội. Giá trống dao động từ vài trăm nghìn đồng đến hàng chục triệu đồng, tùy loại và kích thước. Những ngày cuối năm, giáp Tết, các xưởng gần như hoạt động hết công suất để kịp giao hàng.

Trước đây, do làm hoàn toàn bằng thủ công nên để hoàn thiện một chiếc trống phải mất vài tuần. Hơn chục năm trở lại đây nhờ có máy móc hỗ trợ, công đoạn hoàn thiện một chiếc trống được rút lại một nửa. Tuy nhiên, điều mà ông Cư và những người cao tuổi lo lắng là việc đào tạo thợ lành nghề để gìn giữ nghề làm trống. Bên cạnh đó, nguồn nguyên liệu ngày càng khan hiếm, giá gỗ mít tăng cao, da trâu bò bị cạnh tranh bởi các ngành sản xuất khác.Khác với những nghề nghiệp thông thường, thợ làm trống muốn lành nghề phải được đào tạo từ 3 - 4 năm. Chính vì thời gian học nghề dài khiến nhiều người,đặc biệt là giới trẻ đã bỏ cuộc giữa chừng. Do đó để đào tạo ra một người thợ lành nghề là rất khó khăn. Suốt những năm qua, bố con ông Phan Văn Cư vẫn kiên trì bám nghề bởi đây không chỉ là công việc mưu sinh, có thêm nguồn thu nhập mà còn là cách để lưu giữ và truyền bá nét đẹp văn hóa truyền thống do cha ông để lại...

Theo ông Trần Thanh Nga - Chủ tịch UBND xã Đại Đồng, nghề làm trống da ở địa phương đã hình thành từ lâu đời và gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt của người dân. Đây là nghề không chỉ mang lại nguồn thu ổn định, giúp người dân duy trì sinh kế bền vững, mà còn góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Dương Hóa